Vẻ đẹp hoang dã của hoa Bìm Bìm và trong văn hóa của người Nhật

Thứ ba - 24/02/2026 11:47

Phạm vi phân bố tự nhiên của loài này là vùng nhiệt đới và Nam Phi, Tây Ấn Độ Dương, từ Israel đến bán đảo Ả Rập, từ Ấn Độ đến Đài Loan. Đây là một loài cây thân củ leo, chủ yếu sinh trưởng ở vùng sinh thái nhiệt đới khô theo mùa. Nó được sử dụng làm thức ăn cho động vật, chất độc và thuốc, có công dụng bảo vệ môi trường và làm thực phẩm. Ở Việt Nam, nó là cây thuốc được dùng chữa phù thũng, đái dắt, đái ra máu, ho (cả cây). Thuốc xổ (Hạt). Dùng ngoài chữa mụn nhọt, viêm mủ da, đòn ngã tổn thương.

Tên khoa học: Ipomoea cairica (L.) Sweet

Tên tiếng Anh: Gairo Morning Glory, Morning Glory
Tên tiếng Việt: Hoa Bìm Bìm.
Tên gọi ở Nhật Bản: Người Nhật gọi bằng nhiều cái tên gợi cảm như “Kim tuyến của ban mai”, “Trăng lúc chiều tà”, “Cô gái đậu tía”,..Hoa Triêu nhan cũng xuất hiện nhiều trong thơ Chi-y-ô.

Cây bìm bìm vốn là loài dây leo, thân mềm yếu nên cần có chỗ tựa (như bờ dậu, giàn tre hoặc bám vào cây khác) để vươn lên. Khi bờ dậu bị đổ xuống, cây bìm bìm không còn vật bám sẽ bò phủ lấp lên trên, tạo nên một cảnh tượng hoang tàn. Thành ngữ Việt Nam có câu “Dậu đổ bìm leo” là mô tả thực trạng đó. Còn hàm ý sâu sa xin không nêu ra đây. Dù cây bìm bìm (Triêu Nhan trong tiếng Nhật) trong tự nhiên rất đẹp, nhưng trong thành ngữ này, nó lại mang một “vai phản diện” bất đắc dĩ. Đây là một ví dụ thú vị về việc cha ông ta đã quan sát thiên nhiên để đúc kết những bài học làm người.
Ở Nhật Bản, hoa bìm bìm rất được yêu thích và thường xuất hiện trong thi ca với muôn hình vạn trạng. Thơ Hai-ku (Nhật Bản) có bài tiêu biểu:

Ôi hoa triêu nhan
Dây gàu vương hoa bên giếng
Đành xin nước nhà bên
Chi-y-ô-Chiyo

(Theo Sách Ngữ văn 10 – Tập một – Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống)

Trong văn hóa Nhật Bản, Triêu Nhan tượng trưng cho vẻ đẹp mong manh, sự trôi chảy của thời gian và triết lý "vô thường" (mọi thứ thoáng qua). Thường xuất hiện vào buổi sáng, loài hoa này được các thi sĩ như Matsuo Basho, Kobayashi Issa khắc họa sự tinh khôi nhưng ngắn ngủi, ẩn chứa tình yêu thiên nhiên sâu sắc.

Hình ảnh trung tâm từ cuốn sách “Một trăm khía cạnh thơ ca của hoa bìm bìm” - Asagao Hyakushu (1824)

Vậy những nét đặc sắc làm nên vẻ đẹp của loài hoa này theo quan niệm của người Nhật Bản là gì ?
Sắc màu thuần khiết: Hoa thường khoác lên mình những gam màu nhã nhặn như xanh da trời, tím nhạt hoặc trắng tinh khôi, tạo cảm giác bình yên và nhẹ nhàng.
Sức sống bền bỉ: Dù thân leo mảnh khảnh, triêu nhan lại có khả năng vươn mình mạnh mẽ, quấn quýt trên những bờ dậu hay bờ tường cũ kỹ, biến những góc nhỏ đơn sơ thành một thảm hoa rực rỡ.
Vẻ đẹp của khoảnh khắc: Đúng như cái tên "triêu nhan" (vẻ đẹp buổi sáng), hoa chỉ nở rộ khi những tia nắng đầu tiên vừa nhen nhóm và khép lại khi nắng gắt đổ xuống. Sự ngắn ngủi ấy khiến người ta càng thêm trân trọng vẻ đẹp thanh khiết, mong manh nhưng tràn đầy nhựa sống của nó, thể hiện triết lý trân trọng khoảnh khắc hiện tại.
Triêu nhan chính là biểu tượng của sự giản dị, là lời nhắc nhở về những niềm vui nhỏ bé nhưng tuyệt diệu hiện hữu quanh ta mỗi ngày.
Ngày nay, hoa bìm bìm là một biểu tượng văn hóa ở Nhật Bản
Dù sự thật đằng sau sự hiện diện của hoa bìm bìm ở Nhật Bản là gì, loài cây này đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày ở đó.
Ví dụ, người Nhật liên kết những loài cây hoặc hoa cụ thể với các mùa và tháng trong năm. Vì vậy, hoa anh đào tượng trưng cho mùa xuân và hoa diên vĩ tượng trưng cho mùa hè, trong khi hoa trà nở vào mùa đông lạnh giá và tuyết. Trong thế giới hoa lá này, hoa bìm bìm đã trở nên gắn liền không thể tách rời với cái nóng và độ ẩm của mùa hè (cuối tháng 7 đến đầu tháng 8).
Hoa bìm bìm trong tranh vẽ sẽ cho người xem biết rằng khung cảnh được đặt vào giữa mùa hè. Hoa bìm bìm cũng được dùng để trang trí bình phong, quạt, đồ sơn mài, thiệp chúc mừng, tranh cuộn để trang trí hốc tokonoma trong nhà, và nhiều loại khác.
Trong khi nhịp sống nhanh ở Nhật Bản khiến nhiều lễ hội truyền thống và các lễ hội dân gian biến mất, thì sự say mê bất diệt với hoa bìm bìm vẫn được thể hiện trong hội chợ hoa bìm bìm Iriya, được tổ chức tại vùng ngoại ô Iriya của Tokyo mỗi năm vào tuần đầu tiên của tháng Bảy. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi này, các con phố ở Iriya xung quanh chùa Kishimojin chật kín hàng ngàn chậu hoa bìm bìm, được bán làm đồ trang trí theo mùa cho ngôi nhà.

Những cây này được trồng thương mại bởi các vườn ươm chuyên về trồng hoa bìm bìm. Không giống như phương pháp phương Tây, chỉ đơn giản là gieo hạt xuống đất và để cây phát triển tự nhiên, việc trồng cây bìm bìm Nhật Bản rất tỉ mỉ, với việc ngắt ngọn chồi và điều chỉnh mức độ ánh sáng để cây giữ được dáng nhỏ gọn và cho ra hoa có kích thước đặc biệt lớn. Có rất nhiều giống bìm bìm Nhật Bản được trồng ở Nhật Bản mà đơn giản là không tồn tại bên ngoài nước này và trình độ làm vườn xuất sắc mà người Nhật áp dụng cho những cây này là không gì sánh kịp ở bất cứ nơi nào khác.

Tác giả: LN