Phát hiện loài bướm đêm Actias parasinensis Brechlin, 2009

Thứ sáu - 13/02/2026 11:59

Phát hiện cá thể bướm đêm trong khuôn viên trường THPT Đầm Hà, tỉnh Quảng Ninh. Đây là loài thuộc Họ Bướm hoàng đế (Saturniidae), hay còn gọi là bướm tằm khổng lồ theo tiếng Anh (Giant Silkworm Moths).

Actias parasinensis Brechlin, 2009, Ấn Độ. Ảnh: Mitrajit Deb

Mô tả: Loài bướm đêm có đuôi dài, bướm đực nhỏ hơn bướm cái; có 4 hình bán nguyệt màu tím giữa các gân.
Con đực: Sải cánh 94–101 mm, chiều dài cánh trước 56–61 mm. Đầu màu vàng cam hoặc trắng vàng nhạt. Mắt đen. Râu bốn nhánh, màu nâu nhạt. Môi dưới rất ngắn (chiều dài khoảng 0,5 đường kính mắt), màu vàng hồng hoặc hồng. Ngực màu vàng, phía trước màu nâu và có vảy trắng thưa. Màng cánh màu nâu với vảy trắng thưa. Cánh trước màu vàng, gốc màu nâu, với vảy trắng thưa. Chân màu vàng nhạt, mặt ngoài của đốt bàn chân và đốt chày màu hồng. Bụng màu vàng, với các đốm đỏ tím không rõ ràng ở hai bên (một số cá thể có thể không có đốm).
Con cái: Sải cánh 113 mm, chiều dài cánh trước 69 mm. Đầu trắng. Mắt đen. Râu bốn nhánh, màu nâu nhạt; các nhánh ngắn hơn ở con đực. Môi dưới rất ngắn, màu hồng đỏ. Ngực màu trắng, phần trước màu nâu. Màng cánh màu nâu với các vảy trắng thưa thớt. Tấm che cánh màu trắng, phần gốc màu nâu, với các vảy trắng thưa thớt. Khớp háng chân trước màu nâu, khớp háng chân giữa và chân sau màu trắng, đùi màu trắng, cổ chân và ống chân màu hồng đỏ. Bụng màu trắng.Chúng không ăn khi trưởng thành, sống bằng năng lượng dự trữ và chỉ sống trong thời gian ngắn.

Hình E (con đực), Hình F (con cái) (Theo Spitsyn, Vitaly M, 2025)

Phân bố: Có nguồn gốc từ Đông Nam Á, A. parasinensis phân bố khắp Bhutan, đông bắc Ấn Độ (bao gồm Arunachal Pradesh và Assam), bắc Thái Lan, Lào và bắc Việt Nam, sinh sống trong các khu rừng núi thấp nguyên sinh ở độ cao 400–500 m. Là loài này có quan hệ gần gũi chị em với Actias sinensis, chia sẻ sự gần gũi về mặt phát sinh chủng loại trong nhóm maenas tạm thời, với sự phân kỳ di truyền được xác nhận thông qua phân tích mã vạch COI cho thấy sự khác biệt 2–2,4% so với các loài có liên quan.
Bảo tồn: Các mối đe dọa chính đối với Actias parasinensis bắt nguồn từ các hoạt động của con người, bao gồm phá rừng để mở rộng nông nghiệp và đô thị hóa, làm suy thoái môi trường sống rừng cận nhiệt đới cần thiết cho loài này ở Ấn Độ, Bhutan và Thái Lan.
Actias parasinensis được hưởng lợi từ việc được đưa vào các khu bảo tồn quan trọng trên khắp phạm vi phân bố của nó, giúp bảo tồn các khu rừng lá rộng và rừng hỗn hợp cần thiết cho sự sống còn của nó. Ở Bhutan, loài này xuất hiện trong Vườn quốc gia Jigme Singye Wangchuck, một khu bảo tồn rộng lớn bao phủ 1.730 km vuông ở miền trung Bhutan, nơi bảo vệ các điểm nóng đa dạng sinh học bao gồm môi trường sống do cây sồi chiếm ưu thế, rất quan trọng đối với cây chủ của loài bướm đêm này. Tương tự, ở Ấn Độ, quần thể được ghi nhận trong Khu bảo tồn hổ Namdapha ở Arunachal Pradesh, nơi các biện pháp bảo tồn bảo vệ rừng cận nhiệt đới và ôn đới khỏi nạn phá rừng, gián tiếp hỗ trợ loài bướm đêm này trong bối cảnh các mối đe dọa khu vực như mất môi trường sống. Các sáng kiến nghiên cứu và giám sát đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu và bảo tồn Actias parasinensis. Các nỗ lực khoa học công dân thông qua các nền tảng như iNaturalist đã đóng góp các quan sát từ Bhutan, Ấn Độ, Thái Lan, Lào và Việt Nam tính đến năm 2023, cho phép lập bản đồ tốt hơn về sự phân bố và xu hướng quần thể của loài này để cung cấp thông tin cho các biện pháp bảo vệ trong tương lai, mặc dù tổng số quan sát vẫn còn thấp.
Họ bướm đêm Saturniidae (bao gồm các loài bướm đêm lớn như bướm hoàng đế, bướm Atlas) được đặt tên theo thần Saturn trong thần thoại La Mã. Tên gọi này bắt nguồn từ các đốm mắt (eyespots) trên cánh của chúng, gợi liên tưởng đến những vòng tròn hoặc vành đai đặc trưng của hành tinh Saturn (Sao Thổ). Các loài trong họ này thường có cánh lớn, thân dày, màu sắc nổi bật và các đốm mắt "cửa sổ" trong suốt trên cánh. Vì vậy, cái tên Saturniidae gợi liên tưởng trực tiếp đến vẻ đẹp kiêu sa và đôi cánh có đốm tròn đặc trưng của các loài bướm này, giống như các vành đai của Sao Thổ.
Hình ảnh ghi nhận do thầy Nguyễn Thành Hiếu, cán bộ quản lý rất quan tâm đến đa dạng sinh học, trường THPT Đầm Hà cung cấp: